Ebru, kâðýt üzerine, özel yöntemlerle yapýlan geleneksel bir süsleme sanatýdýr. Ebru sözcüðüne köken olarak, bulut anlamýna gelen Farsça “ebr” sözcüðü gösterilmektedir. Bu sözcükten türetilen ve “bulut gibi” ya da “bulutumsu” anlamýna gelen “ebri” sözcüðü Türkçe'de deðiþerek “ebru” biçimini almýþtýr. Gerçekten de ebru bulut izlenimi uyandýran bir görünümdedir. Ebru sözcüðü bir baþka görüþe göre “yüz suyu” anlamýna gelen Farsça “âb-rûy” tamlamasýndan gelmektedir.

Ebru sanatýnýn ne zaman ve hangi ülkede ortaya çýktýðý bilinmemekle birlikte bu sanatýn doðu ülkelerine özgü bir süsleme sanatý olduðu kesindir. Bazý Ýran kaynaklarýnda ilk kez Hindistan'da ortaya çýktýðý yazýlýdýr. Hindistan'dan Ýran'a, oradan da Osmanlýlar'a geçmiþtir. Gene bazý kaynaklara göre de ebru Türkistan'daki Buhara kentinde doðmuþ ve Ýran yoluyla Osmanlýlar'a geçmiþtir. Batýda ebru “Türk Kâðýdý” diye adlandýrýlýr.

Ebrunun Yapýlmasý

Ebrunun yapýlýþý oldukça zevkli ve sabýr isteyen bir iþtir. Önce uygun bir kâðýt seçmek gerekir. Çünkü her kâðýda ebru yapýlmaz. Kâðýt, boyayý iyice emecek nitelikte ve dayanýklý olmalýdýr. Eskiden hattatlar (güzel yazý ustalarý) yazý yazmak için yüzeyine “ahar” denen özel karýþýmlý (niþasta ve yumurta aký) bir sývý sürülen ve bu yüzden “aharlý” denilen kâðýt türünü yeðlerlerdi. Ebrucular ise bu tür kâðýtlar boyayý iyi emmediði için “aharsýz” da denen ham kâðýt kullanýrlardý.


Ebru yapmak için genellikle dikdörtgen biçiminde, büyükçe ve yayvan bir tekne gerekir. Geven denilen otun gövdesinden elde edilen ve beyaz renkli bir tür zamk olan kitre, belli bir oranda, suyla bir kabýn içinde karýþtýrýlýr. Kitre yerine salep, keten tohumu, ayva çekirdeði, gazyaðý gibi birçok deðiþik madde de kullanýlmaktadýr. Kitre ile yapýlan bu karýþým 12 saat kadar bekletilir ve zaman zaman karýþtýrýlýr. Kitre bu süre sonunda erir ve karýþým boza kývamýný alýr.

Daha sonra küçük fincanlarda ebru için boya hazýrlanýr. Bu amaçla kullanýlacak boya çok ince toz haline getirilmeli ve suda eriyip daðýlmayan bitkisel ve kimyasal boyalardan olmamalýdýr. Fincanda su ile iyice karýþtýrýlarak sývýlaþtýrýlan boyalara ayrýca iki kahve kaþýðý taze sýðýr ödü katýlýr. Bu iþlemin amacý iyice ezilmiþ boyanýn dibe çökmeden yüzeyde kalmasýný saðlamaktýr. Bu biçimde hazýrlanan deðiþik renkteki boyalar özel tekneye boþaltýlmýþ olan boza kývamýndaki sývýnýn yüzüne serpilir. Yüzeyde birikintiler halinde kalan bu boyalar daha sonra tahta bir çubukla karýþtýrýldýðýnda ya da yayýldýðýnda þaþýrtýcý ve ilginç desenler ortaya çýkar. Ayrýca hazýrlayanýn isteðine göre belli desenler de elde edilebilir. Bu desenlerin üzerine yatýrýlan özel kâðýt, 5-10 saniye sonra, iki ucundan tutularak kaydýrmadan ve oynatmadan, kitap sayfasý açar gibi bir yana doðru kaldýrýlýr. Kâðýt, boyalý tarafý üste gelmek üzere uygun bir yere serilerek kurutulur. Böylece ortaya binlerce ayrýntý ve renk taþýyan desenler çýkar.


Eðer, bu desenlerin arasýna bir yazý ya da herhangi bir çiçek motifi yerleþtirilmek istenirse, baþka bir yöntem uygulanýr. Yazý ya da motif, bir kâðýda yazýlýr ya da çizilir. Keskin bir araçla kenarlarý kesilip kalýp çýkartýlýr ve ebru kâðýdýna zayýf bir yapýþtýrýcý ile yapýþtýrýlýr. Kâðýdýn, yapýþtýrýlan desenin bulunduðu yüzeyi yukarýda anlatýldýðý gibi teknenin içine yatýrýlýr. Elde edilen ebru kuruduktan sonra, hafifçe yapýþtýrýlmýþ olan bölüm sökülünce yazý ya da motiflerin yerleri boþ kalýr. Bu yöntem hattat ve ebru ustasý Necmeddin Okyay (1883-1976) tarafýndan bulunduðu için bu yöntemle yapýlan ebrulara “Necmettin Ebrusu” denir. Ebrunun “battal ebru”, “taraklý ebru”, “çiçekli ebru” gibi daha birçok türü vardýr.

Ebru ciltçilikte ve hattatlýkta çok kullanýlýrdý. Bazen elde edilen ilginç ve güzel desenler bir tablo görünümünde olduðu için bu amaçla da kullanýldýðý oldu. Türkler'den Hatip Mehmed Efendi (18.yüzyýl), Þeyh Sadýk Efendi (19.yüzyýl), Bekir Efendi (20.yüzyýl baþlarý) gibi çok usta ebru sanatçýlarý yetiþmiþtir. Bu sanatýn Necmeddin Okyay'dan sonra yetiþen son ustalarý arasýnda Mustafa Düzgünman (doðumu 1920) ve Niyazi Sayýn (doðumu 1927) özellikle anýlabilir.

 

Kaynak: kultur.gov.tr